Helena Dodziuk
Druk 3D znalazł bardzo wiele zastosowań zarówno w medycynie [1], jak i w budownictwie [2], ekologii [3], a nawet w modzie [4] i innych dziedzinach oraz w przemyśle, gdzie z pewnym trudem wchodzi do produkcji wielkoseryjnej. Coraz więcej też wiadomo o zastosowaniach militarnych. I nie chodzi tylko o druk broni, który narobił tyle szumu [5]. Na Ukrainie drukowane są części zamienne [6] oraz różne elementy wyposażenia wojska, np. łatwe do zamontowania uchwyty pozwalające zrzucać z drona bomby i granaty [7], peryskopy [8] (rys. 1), bariery przeciwczołgowe [9], drony [10], bomby [11], powerbanki [12] i precyzyjna sterowana amunicja [13], różnorodne wyposażenie medyczne: opaski uciskowe, różnego rodzaju szyny i ortezy (rys. 2), ochraniacze kolan itp. [8] (p. poniżej).
Rozwój technologii przyrostowych w warunkach bojowych
Przed wojną na Ukrainie było mało drukarek 3D i nie były one najnowocześniejsze. Jednak i Ukraińcy, i społeczność druku 3D, która tak wspaniale zachowała się w czasie epidemii Covid-19 [14], szybko zdali sobie sprawę [8, 15], jak istotną rolę może druk 3D odegrać w tej wojnie, chociaż już w 2015 r. wolontariusze robili je dla walczących w Donbasie [16]. Właściwie od razu po rozpoczęciu pełnoskalowej wojny w 2022 r. zaczął się druk 3D dla frontu [8, 17]. Już w pierwszych 16 dniach tylko jedna grupa wolontariuszy wydrukowała 3019 części, których użyto w 930 produktach końcowych [17].
Właściwie niemożliwa jest ocena całkowitej ilości wydrukowanej pomocy w i dla Ukrainy, jednak można stwierdzić, że szybkość i elastyczność druku 3D wykazała wszystkie swoje zalety w czasie wojny. Jednak wolontariusze w Ukrainie i poza nią napotkali wiele trudności. Przed wojną w Ukrainie przeważały proste drukarki 3D oparte na technologii FDM. Darowane z zagranicy (m.in. przez firmę Prusa 3D [8], australijską firmę SPEE3D, która wysłała drogie drukarki do metalu [18], Amerykanów i wielu innych) drukarki oraz materiały do drukowania pozwoliły na żywiołowy rozwój druku 3D w Ukrainie. Jednocześnie wolontariusze w wielu krajach zaczęli produkować i wysyłać na Ukrainę wydruki w 3D. Jedną z najaktywniejszych na tym polu jest organizacja DrukArmy (ang. 3D Print Army) [12], w której współpracują ukraińskie i zagraniczne ośrodki. Poniższa mapa pokazuje rozmieszczenie oddziałów tej organizacji (rys. 3).
Co drukowano na początku? Firma Prusa, która natychmiast zareagowała na sytuację na samym początku pełnoskalowego konfliktu [8], wysłała na Ukrainę drukarki i materiały i zaczęła drukować rzeczy najprostsze: opaski uciskowe i różnego rodzaju ortezy (rys. 4), a także peryskopy (rys. 1).
Drony i systemy UAV – automatyka na polu walki
Jedną z najbardziej efektywnych broni w wojnie w Ukrainie są drony. To tzw. Unmanned Air Vehicle (UAV) (rys. 5), który nie zawsze jest statkiem powietrznym. Używano ich w wojsku już od dawna, ale dopiero na wojnie w Ukrainie naprawdę weszły do szerokiego użycia. Drukuje się je w 3D z wbudowaną elektroniką [19]. J. Peel, startując w 2020 r., podsumował możliwości użycia dronów w wojsku [20, 21]. Mogą one wypełniać zarówno funkcje obserwacyjne i patrolowe, jak również przenosić bomby i bombardować. I to wszystko, co szczególnie istotne w przypadku armii ukraińskiej, bez udziału załogi.
W co najmniej 17-częściowej serii artykułów J. Peel opisał tzw. roje dronów, naśladujące współpracę owadów [21]. O tym, że drony zmieniają obraz wojny, wiemy już wszyscy. Oczywiście, obie strony, i Ukraińcy, i Rosjanie, wykorzystują je w walce. Rosja zbudowała ogromną fabrykę w Tatarstanie [23], w której najpierw budowano irańskie Shahedy, później zmodyfikowano je i ulepszone nazwano Gerań. Drony wojskowe w Jełabudze budują głównie nastolatki i mieszkańcy krajów afrykańskich. W pół roku fabryka w Jełabudze składała 18 tys. urządzeń. Obecnie jej wydajność to 5000 dronów dalekiego zasięgu miesięcznie składanych przez dzieci [24] i przewaga Ukraińców w dronach się kończy.
Mając mniej żołnierzy, Ukraina coraz bardziej polega na dronach lotniczych i naziemnych oraz morskich, by obronić się przed atakami Rosjan [25]. Oczywiście, takie informacje są utajnione, ale wiemy, że Ukraińcy zbudowali fabrykę dronów, która miała wytwarzać 1 000 000 sztuk w 2024 r. [26], a ukraińskie drony przechwytujące za 2500 $ zmieniają doktrynę obronną, którą NATO stara się zaadaptować [27]. Podobnie uważa się, że wykorzystanie dronów w wojnie w Ukrainie zmusza armię amerykańską do przeformułowania doktryny bojowej [28, 29].
Sztuczna Inteligencja i robotyka mobilna
A ciąg dalszy? To oczywiście włączenie sztucznej inteligencji (AI) i robotyki do walk. Ogromna przyszłość czeka tanie pojazdy antydronowe [30, 31]. Autonomiczne roboty, zwane lądowymi dronami bojowymi (ang. battlefield land drones), są sterowane na odległość i załadowane środkami wybuchowymi [32]. To nowość w tej wojnie, gdzie Ukraina walczy z dużo bardziej licznym i nieliczącym się ze stratami ludzkimi wrogiem. Po raz pierwszy zastosowano je w czerwcu br. w obwodzie charkowskim z ogromnym sukcesem. Ich cena zależy od rozmiaru (ten zastosowany na charkowszczyźnie kosztował ok. 1500 $), ale są dużo tańsze i celne niż artyleria [32].
Podziękowanie dla firmy Prusa za umożliwienie mi skorzystania ze zdjęć z ich bloga [8] oraz dla Druk Army za udostępnienie mi mapy ich oddziałów [12].
Uwagi dodane w korekcie
Należy tu dodatkowo stwierdzić, że opracowany przez polską armię w ciągu 5 lat dron bojowy jest kompletnie przestarzały [33]. Natomiast opracowano rewelacyjnego polskiego drona [34]. Obecnie jest budowany silny przemysł dronowy w Europie, Australii [34] i najprawdopodobniej USA.
Literatura
[1] H. Dodziuk, The application of 3D printing in healthcare, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27785150/, dostęp 5 XI 2025.
[2] H. Dodziuk, Druk 3D w budownictwie, „Napędy i Sterowanie” 12/2020.
[3] M. Walker, S. Hunphries, 3D printing: Applications in evolution and ecology, Ecol. Evol., 13, 9(7).
[4] H. Dodziuk, Drukowane w 3D stroje i wearable, „Napędy i Sterowanie” 3/2022.
[5] H. Dodziuk, Drukowana w 3D broń w niepowołanych rękach, „Napędy i Sterowanie” 3/2023.
[6] 4 II 2021, https://b3d.com.pl/potencjalne-zastosowanie-druku-3d-w-wojsku/, dostęp 31 X 2025.
[7] W. O’Donnell, How 3D Metal Printers in Ukraine Are Reinventing War Logistics, https://wesodonnell.medium.com/how-3d-metal-printers-in-ukraine-are-reinventing-war-logistics-a65152b30965, dostęp 26 X 2025.
[8] J. Prusa, 29 III 2022, War in Ukraine: How can we help with 3D printing? https://blog.prusa3d.com/war-in-ukraine-how-can-we-help-with-3d-printing_66649/, dostęp 3 XI 2025.
[9] 5 IX 2022, Czech firm to provide Ukraine with 3D printed anti-tank barriers, https://english.radio.cz/czech-firm-provide-ukraine-3d-printed-anti-tank-barriers-8749954, dostęp 7 XI 2025.
[10] A. Tyrer-Jones, 25 VII 2025, https://3dprintingindustry.com/news/ukraine-deploys-3d-printed-drones-to-combat-russian-shahed-swarms-242362/, Ukraine deploys 3D printed drones to combat Russian shahed swarms, dostęp 31 X 2025.
[11] I. Khomenko, 25 VIII, 2025. https://united24media.com/latest-news/3d-printed-and-deadly-ukraine-unveils-new-guided-bomb-inspired-by-bayraktar-arsenal-11065, dostęp 5 XI 2025.
[12] O DrukArmy, https://drukarmy.org.ua/pl/about-us, dostęp 28 V 2025.
[13] P. Duran, 29 VIII 2025, Ukraine unveils 3D printed precision-guided munition at defence forum, https://3dprintingindustry.com/news/ukraine-unveils-3d-printed-precision-guided-munition-at-defence-forum-243783/, dostęp 31 X 2025.
[14] P. Radfar, S. R. Bazaz, F. Mirakforli, et al., The role of 3D printing in the fight against Covid-19 outbreak, J. 3D Print. Med., 5, 2021.
[15] D. Hambling, 7 VI 2024, Volunteers worldwide with 3D printers are aiding Ukraine’s war effort, https://www.forbes.com/sites/davidhambling/2024/06/07/how-volunteers-worldwide-are-helping-ukraines-war-with-3d-printers/, dostęp 31 X 2025.
[16] G. Dvorsky, 13 II 2015, Volunteers are making 3D-printed aerial drones for the Ukrainian army, https://gizmodo.com/volunteers-are-making-3d-printed-aerial-drones-for-the-1685664277, dostęp 31 X 2025.
[17] R. Mykhalyshyn, 2 VI 2022, Save Lives > They churn out bandages and periscopes for fighters on the frontlines, https://spectrum.ieee.org/ukraine-3d-printing, dostęp 28 X 2025.
[18] 4 X 2023, SPEE3D’s Technology to Support Ukrainian Military Operations, https://www.spee3d.com/metal-parts-on-the-frontlines-spee3ds-impact-on-ukrainian-military-operations/, dostęp 28X 2025.
[19] H. R. Mendoza, 5 VI 2015, Researchers at UTEP 3D Print Drone with Electronics Already Embedded Within, http://3dprint.com/71130/utep-3d-print-drone/, dostęp 9 XI 2025.
[20] J. Peel, 20 XII 2020, https://3dprint.com/276689/3d-printing-drone-swarms-part-1-uavs-so-far/, dostęp 9 XI 2025.
[21] J. Peel, 3V 2022, 3D Printing Drone Swarms, 17: drone boats and fast resupply, https://3dprint.com/290750/3d-printing-drone-swarms-17-drone-boats-and-fast-resupply/, dostęp 9 XI 2025.
[22] https://pl.wikipedia.org/wiki/Bezza%C5%82ogowy_statek_powietrzny.
[23] 27 VII 2024, https://www.bankier.pl/wiadomosc/Drony-wojskowe-buduja-nastolatki-W-pol-roku-fabryka-w-Jelabudze-sklada-18-tys-urzadzen-8981789.html, dostęp 1 XI 2025.
[24] S. Bagińska, 21 VII 2025, Drony Putina składane przez dzieci: Wstrząsające nagranie z Rosji, https://www.fakt.pl/polityka/rosja-zbroi-sie-rekami-nastolatkow-szokujace-sceny-z-fabryki/fxddjfz, dostęp 13 XI 2025.
[25] 3Printr.com, 28 VII 2025, https://www.3printr.com/ukraine-increasingly-relies-on-3d-printed-drones-to-defend-against-russian-attacks-3182716/, dostęp 1 XI 2025.
[26] C. Goulding, 4 V 2024, Ukraine’s homegrown 1 million drone industry takes flight with 3D printing, https://www.fabbaloo.com/news/ukraines-homegrown-1-million-unit-drone-industry-takes-flight-with-3d-printing, dostęp 7 XI 2025.
[27] H. Kesteloo, 18 X 2025, Ukraine’s interceptor drones are rewriting air defence doctrine as NATO scramble to learn, https://dronexl.co/2025/10/18/ukraine-interceptor-drones-air-defense-nato-scrambles/, dostęp 1 XI 2025.
[28] A. Frazier, 19 X 2025, https://www.military.com/feature/2025/10/19/how-ukraines-drone-war-forcing-us-army-rewrite-its-battle-doctrine.html, dostęp 1 XI 2025.
[29] K. Swank, 20 V 2025, https://www.army.mil/article/285689/ria_jmtc_leads_the_charge_in_3d_printed_drone_production_uniting_the_organic_industrial_base_for_future_warfare, dostęp 3 XI 2025. 20 X 2025.
[30] K. Wirkus, 28 X 2025, https://www.gospodarkamorska.pl/startup-aquatica-na-targach-baltexpo-polskie-drony-schodza-pod-wode-88420#:~:text=Podczas%20tegorocznych%20targ%C3%B3w%20morskich%20BaltExpo,do%20pracy%20pod%20powierzchni%C4%85%20wody, dostęp 11 XI 2025.
[31] D. Górecki, Nowa broń na tanie drony. VIPRO przyda się też w Polsce, https://geekweek.interia.pl/militaria/news-nowa-bron-na-tanie-drony-vipro-przyda-sie-tez-w-polsce,nId,22417924, dostęp 11 XI 2025.
[32] Russians’ surrender to Ukraininian robot marks further transformation of war, https://www.washingtonpost.com/world/2025/10/20/ukraine-russia-battlefield-land-drones/, dostęp 9 XI 2025.
[33] M. Wyrwał, E. Żemła, 3 XI 2025, Dlaczego polska armia zapłaciła 174 mln zł za przestarzałego drona, dostęp 18 XI 2025.
[34] K. Pietras, 4 XI 2025, „Polska długa ręka” robi wrażenie. Dron ma imponujące parametry, https://www.onet.pl/informacje/trybunalskipl/polska-dluga-reka-robi-wrazenie-dron-ma-imponujace-parametry/38r5v3d,0666d3f1, dostęp 18 XI 2025.
[35] G. Longbusiness, 14 Oct 2025, From florist to drone maker: How the weapon became so mainstream, dostęp 18 XI 2025.
Helena Dodziuk – Instytut Chemii Fizycznej PAN
01-224 Warszawa, Kasprzaka 44/52
