Stefan Gierlotka

Górny Śląsk, posiadający wiele bogactw mineralnych, od lat budził zainteresowanie różnych przedsiębiorców. Dokładne mapy terenowe konieczne były nie tylko w celach wojskowych, ale również w planach zagospodarowania terenu. Do podejmowania decyzji o rozwoju regionu niezbędne było graficzne odwzorowanie obszaru z uwzględnieniem granic posiadłości, dróg komunikacyjnych, istniejącej zabudowy i zasobów mineralnych. Podstawą decyzji inwestycyjnych była lokalizacja złóż kopalin użytecznych z uwzględnieniem technicznych możliwości ich transportu. Nic więc dziwnego, że z tego obszaru pochodzi wiele map i przekrojów geologicznych wykonanych przez różnych autorów w różnych czasach.

Najstarsze opracowanie kartograficzne terenu Śląska pochodzi z 1561 roku, kiedy region należał do Austrii. Autorem pierwszej poglądowej mapy Śląska był Martin Helwig, pochodzący z Nysy. Mapa o wymiarach 81 cm x 67 cm została zorientowana na południe, czyli przeciwnie do kierunku północnego przyjętego we współczesnej kartografii. Zachowany oryginał tej mapy znajduje się w Bibliotece Uniwersytetu Karola w Pradze. Mapa, wielokrotnie wznawiana aż do połowy XVIII wieku, stanowiła podstawowe źródło informacji kartograficznej o tym obszarze.

W 1573 roku wydana została przetworzona wersja mapy Helwiga ze zmienioną orientacją na północną. Zatytułowano ją Silesiae Typus.

Warto przypomnieć, że samo pojęcie „Górny Śląsk” powstało dopiero w 1474 roku, gdy na zjeździe książąt śląskich we Wrocławiu – zamiast wcześniejszych określeń księstwa opawskiego i opolsko-raciborskiego – pojawiło się pojęcie Silesia superior (Śląsk Górny), w odróżnieniu od Silesia interior (Śląsk Dolny).

Okres pomiarów i map geodezyjnych (XVII–XVIII w.)

W 1636 roku, na zlecenie ówczesnego właściciela państwa pszczyńskiego, hrabiego Zygfryda Promnitza, obszar księstwa pszczyńskiego i raciborskiego został skartografowany przez Andreasa Hindenberga. Ta rękopiśmienna, wielosekcyjna mapa Górnego Śląska – Ichnoorthographia Plesniaca… – została sporządzona w skali 1:17 500 w orientacji wschodniej. Oryginał znajduje się w Archiwum Książąt Pszczyńskich (sygn. AKP XVIII-5). W roku 1721 Carl Siegmund Meusler sporządził kopię tej mapy w rozmiarach oryginału (2,9 × 2,7 m).

W 1725 roku na polecenie cesarza Karola VI Habsburga pomiary geodezyjne Górnego Śląska rozpoczął kartograf, porucznik inżynierii cesarskiej armii austriackiej, Johan Wolfgang Wieland. Opracowane mapy wydane zostały w formie atlasu topograficznego. Po jego śmierci dzieło to korygował Matheus von Schubarth. Na podstawie wykonanych pomiarów oficyna wydawnicza Homanns Erben z Norymbergi wydała w 1752 roku Atlas Silesiae… (datowany na rok 1736).

W 1746 roku w Norymberdze ukazała się, opracowana w oparciu o pomiary Wielanda i uzupełniona, Mapa Górnego Śląska autorstwa Johanna Matheusa Hasiana (Hasena). Mapa o tytule Ducatus Silesiae Tabula Altera Superiorem Silesiam wykonana została w skali 1:300 000 i prezentuje granice obszarów przynależnych do ówczesnych księstw śląskich.

Nowym wariantem mapy Johanna Matthiasa Hasiana było opracowanie Tobiasa Mayera Atlas Silesiae id est Ducatus Silesiae generaliter Quatuor Mappis… z 1752 roku. Mapa wydana przez oficynę spadkobierców Homanna w Norymberdze posiada w lewym dolnym narożniku dekoracyjny kartusz z legendą. W grudniu 1745 roku podpisano w Dreźnie umowę pokojową kończącą drugą wojnę śląską. Obszar Śląska po zwycięstwie Fryderyka II został podzielony pomiędzy Królestwo Prus i Monarchię Habsburgów. Prusy przejęły cały Śląsk, a jedynie Księstwo Cieszyńskie oraz ziemia opawska i karwinowska pozostały po stronie austriackiej. Na mapie precyzyjnie pokazano przebieg granicy Górnego Śląska z Austrią.

Po przejęciu całego austriackiego Śląska przez Prusy w 1763 roku, król Fryderyk II Hohenzollern polecił sporządzić nowe mapy Górnego Śląska na użytek różnych służb zajmujących się odbudową ze zniszczeń wojennych. Pomiary geodezyjne przeprowadzili Fryderyk Chrystian von Wrede (w latach 1748–1749). Mapa była aktualizowana przez Chrystiana Ludwika von Massenbacha w latach 1796–1806 (oryginały o tytule Krieges-Carte von Schlesien znajdują się w Staatsbibliothek w Berlinie).

W 1795 roku dla potrzeb rozwijającego się górnictwa i hutnictwa powstała mapa przeglądowa Górnego Śląska wykonana w skali 1:12 000, opracowana przez Johanna Harnischa. Mapa zatytułowana Situations-Plan von einem Theile Oberschlesiens… (AP Kat. sygn. OBB II-1) jest orientowana w kierunku południowo-wschodnim (prawdopodobnie na Jerozolimę), co nieco utrudnia jej odczytywanie.

Rozwój map geologicznych i przemysłowych (XIX w.)

W 1803 roku rozpoczęto dokładne badania geologiczne na Śląsku. Terenowe prace rozpoznawcze wykonywał mierniczy górniczy (markszajder) Schulze z Eisleben. Po rozpoznaniu geologii terenu i zasobów złóż kopalin użytecznych, wyniki swoich prac opublikował w 1816 roku. Uważany jest za autora pierwszego podziału stratygraficznego Śląska. W 1827 roku Górny Śląsk został skartografowany przez Foerstnera i Laucha. Na mapie tej zaznaczono rzeźbę terenu, przebieg dróg i układ zabudowy.

W 1831 roku został wydany we Wrocławiu atlas map opracowanych w latach dwudziestych XIX wieku przez J.B.R. Wiesnera. Opracowanie nosiło tytuł Atlas von Schlesien in Specialkarten der landräthen Kreise und Der Kreise Österreichischen Antheils. Mapy sporządzono w skali 1:80 000 w orientacji północnej.

W latach dwudziestych XIX wieku na Górnym Śląsku wzrastało wydobycie węgla kamiennego oraz innych kopalin dla powstającego hutnictwa. Obszarem tym zaczęli interesować się liczni przedsiębiorcy, chcący inwestować w górnictwo i przemysły pokrewne. W tym okresie dokładną mapę Śląska wykonał Carl August Ludwig von Oeynhausen, pochodzący z Westfalii badacz, który studiował w Getyndze nauki przyrodnicze, matematykę oraz podstawy techniki górniczej. Po otrzymaniu dyplomu został oddelegowany przez władze górnicze na Śląsk i kontynuował pracę w Urzędzie Górniczym w Tarnowskich Górach. W 1822 r. ukazała się jego kolorowa mapa zatytułowana Geognostische Karte von OberSchlesien (w skali ok. 1:288 000), która oprócz układu topograficznego ukazuje rozpoznane zasoby złóż kopalnych na Śląsku.

W 1834 roku opracowano dokładną mapę geodezyjną z zaznaczonymi miejscami wydobycia węgla, wapienia, dolomitu i gipsu oraz zagospodarowania kopalin w rejonie Księstwa Pszczyńskiego. W dawnych określeniach stosowano nazwę „mapa geognostyczna”, wywodzącą się etymologicznie z łacińskiego słowa geognostico, oznaczającego badania właściwości terenu w kontekście robót drogowych i inżynieryjnych. Obecnie nazwę tę zastępuje się pojęciem „mapy geologicznej”.

Jednym z bardziej aktywnych geognostyków Górnego Śląska był Rudolf A. W. von Carnall, urodzony w 1804 roku w Kłodzku. Po studiach został zatrudniony w urzędzie górniczym w Tarnowskich Górach, gdzie został mistrzem górniczym, a także wykładał w szkole górniczej. Był jednym z założycieli Niemieckiego Towarzystwa Geologicznego. W 1855 roku awansował na stanowisko kapitana górniczego w Urzędzie Górniczym we Wrocławiu. Pod jego komendą śląskie górnictwo zaczęło się wyjątkowo szybko rozwijać, aż do przejścia Carnalla na emeryturę w 1861 roku. Przyczynił się do założenia szkół górniczych w Tarnowskich Górach i Wałbrzychu. Jest autorem kilku map Górnego Śląska, z których najbardziej wartościowa to Geognostische Karte von OberSchlesien w skali 1:200 000, wydana w 1844 roku.

W 1860 roku wydano we Wrocławiu mapę geologiczną Górnego Śląska zatytułowaną Flötzkarte des Oberschlesischen Steinkohlengebirges bei Beuthen, Gleiwitz, Myslovitz und Nikolai…, opracowaną przez Rudolfa Carnalla i Carla Mauve w skali 1:80 000.

Dokładne pomiary Księstwa Pszczyńskiego wykonał Juliusz Augustini w latach 1863–1867. Powstała wtedy mapa w skali 1:25 000 pod tytułem General-Karte des Fürstenthums Pless.

Intensywny rozwój przemysłu i górnictwa na Górnym Śląsku spowodował wzrost zapotrzebowania na nowoczesne opracowania kartograficzne. Przykładem tego może być atlas Geognostische Karte von Oberschlesien w skali 1:100 000, opracowany przez zespół pod kierownictwem Ferdynanda von Roemera i wydany w 1870 r. Zamówienie na to dzieło złożyło niemieckie ministerstwo handlu i przemysłu. Ferdynand von Roemer był wybitnym geologiem, który w 1855 roku objął Katedrę Geologii i Mineralogii na Uniwersytecie Wrocławskim i kierował nią do końca życia.

Kartograficzne pomiary geograficzne na całym terytorium pruskim prowadzone były przez pruski sztab generalny od 1877 roku. Mapy wykonywano metodą graficznej triangulacji i pomiarów kierunkowych. W latach 1882–1883 skartografowano Śląsk, wydając serię map w skali 1:25 000 zatytułowaną Königl. Preuss. Landes-Aufnahme 1882 Herausgegeben 1883.

Przełom XIX/XX w. i standaryzacja map

W 1901 roku księgarz z Gliwic, Paul Raschdorff, wydał mapę Übersichts-, Gruben- und Hüttenkarte des oberschlesischen Industriebezirks, której autorem był Oswald Melchig. Mapa w skali 1:25 000 (format 66 × 61 cm) obejmuje obszar od Raciborza do Oświęcimia i od Tarnowskich Gór do Cieszyna. Wyeksponowano na niej obiekty górniczo-hutnicze oraz przebieg linii kolejowych i dróg. Ukazuje również granice polityczne Prus, Austrii i Rosji (tzw. trójkąt trzech cesarzy w Mysłowicach).

W 1903 roku wydano we Wrocławiu Flötzkarte des Oberschlesischen Steinkohlenbeckens w skali 1:10 000. Opracowanie wykonał Königliches Oberbergamt in Breslau (Królewski Wyższy Urząd Górniczy we Wrocławiu) na potrzeby górnictwa. Mapy obrazują rozpoznane pokłady węgla, szyby kopalniane, ich głębokość, zabudowę przykopalnianą oraz miejsca prowadzenia robót górniczych.

W 1913 roku pod kierunkiem Richarda Michaela przygotowano kolejne monumentalne dzieło dotyczące geologii i górnictwa: Handbuch zum des Oberschlesischen Industriebezirks. Ważnym jego elementem jest Geologische Übersichtskarte des Oberschlesischen Steinkohlenreviers und seiner Nachbargebiete (1:200 000), przedstawiająca budowę geologiczną całego Górnośląskiego Zagłębia Węglowego.

Jej uzupełnieniem była wydana również w 1913 r. Übersichtskarte der Besitz-Verhältnisse im Oberschlesischen Steinkohlenrevier, obrazująca nadania pól górniczych poszczególnym właścicielom kopalń. W tym samym czasie ukazała się także mapa Kurta Flegela i Wilhelma-Hansa Quitzowa Ubersichtskarte der Flozgruppen des Oberschlesischen Steinkohlenbezirka.

W okresie międzywojennym z Państwowym Instytutem Geologicznym związał się Arnold Saryusz-Makowski (1876–1943), który przeprowadził badania zasobów Polskiego Zagłębia Węglowego. Rozpoczął od opisu budowy geologicznej i obliczenia zasobów węgla. Jeszcze przed wojną wykonał kilka arkuszy map geologicznych w skali 1:25 000 obejmujących teren Górnego Śląska.

Podczas II wojny światowej, w 1941 roku, wydano mapę Steinkohlenfelderbesitz in Oberschlesien w skali 1:100 000, pokazującą wszystkie kopalnie i obszary górnicze regionu. Rok później ukazała się mapa Industrieanlagen in Oberschlesien (1:100 000) z precyzyjną lokalizacją ważniejszych zakładów przemysłowych i dróg komunikacyjnych.

Do połowy XX wieku pokłady węgla posiadały lokalne nazwy, nadawane przez właścicieli nadań. Często ten sam pokład nosił różne nazwy w zakładach należących do innych spółek. Po II wojnie światowej, w celu ujednolicenia nomenklatury, wprowadzono system oparty o numerację trzycyfrową. Zadanie to zrealizował w 1952 roku absolwent Instytutu Górniczego w Petersburgu, Stanisław Doktorowicz-Hrebnicki (1888–1974), współpracując z profesorem Tadeuszem Antonim Bocheńskim (1901–1958).

Poziomy odniesienia w historycznej i współczesnej geodezji

Studiując dawne opracowania kartograficzne Śląska – obszaru należącego w przeszłości do Austrii, Prus i Rosji (bądź z nimi graniczącego) – szczególną uwagę należy zwrócić na różnice w systemach odniesienia wysokościowego (rzędnych terenu). Sieć wysokościowa odnosiła się zawsze do średniego poziomu morza, określanego na wodowskazach w różnych punktach państwowych:

• W pruskiej sieci niwelacji precyzyjnej punktem zerowym był wodowskaz w Amsterdamie (Morze Północne).
• W monarchii austro-węgierskiej wysokości odniesiono do znaku na molo Sartorio w Trieście (Morze Adriatyckie).
• W kartografii rosyjskiej punktem zerowym był wodowskaz w porcie Kronsztad (Morze Bałtyckie).

Przykładowo miasta Racibórz czy Cieszyn zależnie od historycznej przynależności do państwowości kartografowano od niwelacji Morza Północnego w Amsterdamie, Adriatyku w Trieście i Bałtyku w Kronsztadzie.

Po odzyskaniu niepodległości przyjęto początkowo odniesienie zbieżne z niemieckim (Amsterdam). W 1931 r. w Gdyni próbowano wyznaczyć nowy, polski poziom odniesienia, jednak ostatecznie bazowano na rzędnej reperu wmurowanego w ścianę ratusza w Toruniu, ponieważ niemieckie sieci pomiarowe oferowały najwyższą dokładność. Sytuacja zmieniła się po II wojnie światowej – od 1956 roku polska sieć niwelacyjna oparta została na poziomie odniesienia w Kronsztadzie. Do 1958 r. nowa sieć została wyrównana łącznie z systemami krajów sąsiednich.

Współczesna kartografia nie musi już opierać się wyłącznie na fizycznych wodowskazach – bazuje ona przede wszystkim na globalnych, satelitarnych i cyfrowych systemach informacji geodezyjnej.

Stefan Gierlotka – Polski Komitet Bezpieczeństwa w Elektryce SEP